Her atölyenin bir artık rafı vardır; çok azı o rafta ne olduğunu söyleyebilir. Yeni bir iş gelir, biri rafa göz atar, işe yarar bir parça göremez ya da aramaya vakit bulamaz ve yeni bir tam plaka açılır. Aylar sonra raf temizlenir, artıkların büyük kısmı hiç kullanılmadan atılır. Kesimden kalan artık plakayı saklamak bir alışkanlıktır; onu stok hâline getirmek ise ayrı bir iştir. Türkçe kaynaklarda bu işi uygulayan gözüyle anlatan bir sayfaya pek rastlanmıyor. Bu yazı onu ele alıyor: hangi artık saklanır, üzerine ne yazılır, nerede durur, ne zaman kullanılır ve ne zaman atılır.
Kısa cevap: artık ancak ölçüsü üstünde yazılıysa, tek bir yeri varsa ve bir sonraki plan tam plakadan önce ona bakıyorsa stoktur. Bu üçü yoksa rafta bekleyen, henüz atılmamış firedir. Her artığı saklamak da çözüm değildir: hangisinin saklanacağını, dönüşeceği parça belirler.
Artık ne zaman stoktur, ne zaman gecikmiş firedir?
Rafta durması bir artığı stok yapmaz. Bir artığın stok sayılması için üç şey gerekir:
- Ölçüsü üstünde yazılı: kimse metreyle rafa gitmeden ne olduğunu bilir.
- Tek bir yeri var: arandığında bulunur, atölyenin üç köşesine dağılmaz.
- Bir sonraki plan ona önce bakar: yeni plaka açılmadan önce rafta işe yarayan bir şey olup olmadığı kontrol edilir.
Üçünden biri eksikse artık ne kullanılır ne atılır: yer kaplar, taşınır, sonunda yine atılır. Bir uygulayıcı rafını temizledikten sonra, 75 dolarlık bir artık yığınının ona yer ve zaman olarak muhtemelen bunun üç katına mal olduğunu yazıyor (WOODWEB 2010). Artığın fire hesabında nereye yazılacağı ayrı bir soru; artığın fire hesabındaki yerini fire oranı yazısında anlattık. Bu yazı o ölçütün atölyede nasıl işletileceğiyle ilgili.
Hangi artık saklanmaya değer: alan değil, dönüşeceği parça
Artığı büyüklüğüne bakarak saklamak sezgiseldir ama yanıltır. Asıl soru “bu parçadan ne çıkar?” sorusudur. Ölçütü sık kestiğiniz parçalar belirler: çekmece yanı, baza, kayıt, raf, küçük kapak; profilde de en sık kestiğiniz boy. Bir artık bu parçalardan hiçbirini karşılamıyorsa ne kadar büyük görünürse görünsün büyük ihtimalle rafta bekleyecektir.
Mobilya ustalarının bir forum derlemesinde kurallar tam da böyle, amaca göre kurulmuş (WOODWEB 2010). Bir usta artıkları ölçüye ve damara göre ayırıyor: damarı doğru yönde en az 4 × 19 inçlik (yaklaşık 10 × 48 cm) parça çekmece parçası yığınına, damara dik en az 5½ inç (yaklaşık 14 cm) genişlikteki parça baza yığınına gidiyor, daha küçüğü atılıyor. Bir başkası yalnız yaygın plakaların yarım plaka büyüklüğündeki artıklarını saklıyor. Özel ya da laminatlı plaka konusunda görüşler ayrılıyor: biri onları kuralın istisnası sayıp saklıyor, bir diğeri iş teslim edilip ödendikten sonra özel bir işin artığını saklamayı kötü bir alışkanlık olarak görüyor.
Malzemenin değeri de hesaba girer. Aynı bilgi bankasının başka bir başlığında bir usta, pahalı plakaları takip etmenin karşılığını aldığını, MDF, sunta ve melaminde aynı çabanın buna değmeyebileceğini söylüyor (WOODWEB 2014). Kabaca: desenli, kaplamalı ya da nadir kalınlıktaki plakayı sıkı takip edin; düz beyaz suntalamda çıtayı yüksek tutun ve yalnız gerçekten sık kestiğiniz ölçüleri saklayın.
Bir artığın işe yarayıp yaramayacağını görmenin pratik yolu, sık kestiğiniz parça listesini o artığın ölçüsünde denemektir. Ücretsiz kesim optimizasyonu aracında plaka ölçüsü olarak artığın ölçüsünü girin, sık parçalarınızı ekleyin ve ne çıktığına bakın. Hiçbir sık parça çıkmıyorsa o boydaki artığı saklamaya değmez; çıkıyorsa ölçüyü saklama sınırınız olarak not edin.
Artık etiketi: üzerine ne yazılır?
Etiketin tek görevi, artığı raftan çekmeden tanıtmaktır. Beş bilgi yeter:
- Malzeme kodu, kalınlığı da içeren biçimde (örneğin SNT-MESE-18): aynı desenin farklı kalınlıkları karışmaz.
- Ölçü, uzunluk × genişlik: hangi kenarın uzunluk olduğu belli olsun ve listeye de aynı sırayla girilsin.
- Damar oku: desenli ya da kaplamalı plakada desenin yönü. Ok, artığın hangi parçaya uygun olduğunu söyler; hangi parçanın damara bağlı olduğu damar yazısının konusu.
- Tarih ya da plan numarası: artığın ne kadar beklediğini gösterir; ayıklama kuralı buna dayanır.
- Raf ya da bölme: artığın tek yeri.
Etiketi plakanın görünen kenarına ya da yüzüne, raftan çekmeden okunacak yere yazın; dik duran bir rafta üst kenar ya da önden görünen köşe iyi bir yerdir. Bir usta artıklarını tam olarak böyle işaretliyor: kesim yazılımına ölçüsü, damarı ve bir bölme numarasıyla giriyor, plakanın kendisine de bölme numarasını ve ölçüyü yazıyor (WOODWEB 2013). Kesilmiş parçaların üzerine yapıştırılan parça etiketi ayrı bir konu; burada söz konusu olan yalnız artığın kendi etiketi.
Nerede durur: tek raf, malzemeye ve kalınlığa göre
Artık “her yerde” ise hiçbir yerde değildir. Köşede bir yığın, testerenin arkasında birkaç parça, depoda bir palet: üç yeri olan artık üç kez aranır ve çoğu zaman bulunmaz. Kural tek yerdir: plakaları dik tutan, malzemeye ve kalınlığa göre bölmelenmiş bir raf, tercihen testereye yakın. Dik durduğunda etiket okunur; bölmeler aynı malzemeyi bir arada tutar.
Rafın sınırı da belli olmalı. Uygulayıcıların sık andığı kural, artığa sabit bir alan ayırmaktır. Bir usta artıkları ölçüye göre iki yığına ayırıp her yığına bir sınır çizdiğini, yığın sınırı aştığında sığana kadar attığını anlatıyor; bir başkası sabit bölmeli raf kullanıyor ve “bölme doluysa gerisi hurdadır” diyor (WOODWEB 2010). Bölmelere bir ad verin (Artık rafı 2, A-3 gibi) ve etiketteki raf bilgisi bu adı taşısın. Depoda raf adresi vermek için kullanılan mantık burada da işe yarar, yalnız çok daha küçük ölçekte.
Önce artık, sonra tam plaka: kural ve bedeli
Kural basit: yeni plaka açılmadan önce rafa bakılır, artıktan çıkabilecek parçalar önce artıktan kesilir. Bir usta kesim yazılımında “maliyet daha yüksek olsa bile önce artıkları kullan” ayarını açık tutuyor ve artıktan çıkan yerleşimleri önce kesiyor, ki yığın küçük kalsın (WOODWEB 2013). Aynı usta bir istisna da koyuyor: iş artıkla da artıksız da aynı sayıda plaka tutuyorsa standart plakayla devam ediyor.
Kuralın bir bedeli var; bunu söyleyen de yine uygulayıcılar. Artık kullanmak zaman alır: rafa gitmek, uygun parçayı bulmak, ayrı bir yerleşim kesmek. Bir başlıkta bir usta “bazen buna değdiğinden fazla zaman harcıyoruz” diyor; bir başkası artıkla uğraşmanın, işin akışını bozmaya değecek kadar kazandırıp kazandırmadığını soruyor (WOODWEB 2014). Bu yüzden karar tek bir soruya iner: artığı kullanmak, yerine açılacak plakadan ucuz mu? Pahalı malzemede ve sık parçada çoğunlukla evet; ucuz malzemede ve tek seferlik küçük parçada çoğunlukla hayır. Cevabı sizin plaka fiyatınız ve atölye saatiniz verir.
Liste ile raf neden ayrışır, nasıl tutturulur?
Artık listesi tutan atölyelerin en sık yaşadığı arıza aynıdır. Bir ustanın sözleriyle, artık takibi harika çalışır, “ta ki atölyede biri artıklardan birini kullanıp siz bunu bilmeyene kadar” (WOODWEB 2014). Listede olup rafta olmayan artık, var olmayan bir plaka üzerine yapılmış bir plandır; rafta olup listede olmayan artık ise hiç kullanılmaz.
Üç alışkanlık listeyi rafla aynı hizada tutar:
- Optimizasyondan önce rafı kontrol edin. Bir usta, optimize etmeden hemen önce malzeme listesini çıkarıyor; atölyeden biri eldeki artık ölçülerini yazıyor ya da basılı artık listesinde işaretliyor (WOODWEB 2014).
- Stoğu bir malzemenin kesimi bitince güncelleyin, kesim sürerken değil. Bir başka ustanın deyişiyle: o malzemeyi keserken düzeltme yapmayın (WOODWEB 2013). Yarım kalmış bir güncelleme, iki kez düşülmüş ya da hiç düşülmemiş bir artık demektir.
- Belli aralıklarla sayın. Bir uygulayıcıya göre bir mobilya atölyesi için aylık fiziksel sayım, her hareketi anında kaydetmeye çalışmaktan daha uygun olabilir (WOODWEB 2006). Artık rafı için de ayda bir rafı listeyle karşılaştırmak iyi bir başlangıçtır.
Stoğu kesim bitince güncelleyen usta dengeyi de hatırlatıyor: bu işte kolayca fazla ayrıntıya girip değdiğinden fazla zaman harcayabilirsiniz (WOODWEB 2013). Ölçüt, listenin rafla aynı şeyi söylemesidir; her kırpıntıyı kaydetmek değil.
Ne zaman atılır: ayıklama kuralı
Saklama kuralı kadar atma kuralı da gerekir; yoksa raf dolar ve iyi artık kötü artığın altında kaybolur. Aynı forum derlemesinde uygulayıcıların üç pratik kuralı öne çıkıyor (WOODWEB 2010):
- Belli bir süre kullanılmayan gider. Bir usta için bu süre 12 ay; bir başkası yalnız 30 gün içinde yeniden kullanılabilecek artığı saklıyor.
- İki kez taşınan gider. Bir yığının yerini ikinci kez değiştirmek zorunda kaldıysanız, o yığın kullanılmıyor demektir.
- Ayrılan alanı taşan gider. Raf bölmesi doluysa yeni artık için en eskisi çıkar.
Bu sayılar bizim önerimiz değil, kaynaktaki örneklerdir; kendi sürenizi seçin ve etikete yazdığınız tarih ona göre çalışsın. Atmak tek seçenek de değil: kullanılmayacak artık okul ya da kurs atölyelerine verilebilir, yakacak olarak değerlendirilebilir.
Programda artık stoğu: tam plakayla aynı listede, işaretli
Buraya kadar anlatılanlar bir defter ve bir kalemle de yapılır. Yazılımın katkısı, rafla planı aynı listeye bağlamasıdır. Artıkları tam plakayla aynı stokta tutan bir kesim programı olan Smartifie Cut'ta artık, kendi ölçüsüyle bir stok kalemidir: tam plakanın yanında, aynı listede durur ve “Artık” olarak işaretlenir. Notlar alanına rafını yazarsınız; damarlı malzemede damarın plakada hangi yönde koştuğunu (Uzunluk yönünde ya da Genişlik yönünde) seçersiniz. Parça kodunu boş bırakırsanız kalem malzeme kodu ve ölçüden adlandırılır (SNT-MESE-18 1200x600 gibi). Miktar tam sayıdır: plakanın bir parçası yarım plaka değil, kendi ölçüsüyle ayrı bir artık satırıdır.
Optimizasyon artıkları tam plakadan önce dener; tam plaka ancak hiçbir artık bir parça tutmadığında açılır. Plan kesime gönderildiğinde (varsayılan ayarla) kullanılan plaka adedi stoktan düşer ve malzemede tanımlı en küçük kullanılabilir artık ölçüsünü geçen artıklar stoğa kendiliğinden artık satırı olarak girer: kesildiği plakanın damar yönünü taşır, kodu plan numarasından gelir. Rafını siz yazarsınız; bu satırların notu boş gelir. Kullanılıp biten artık listeden düşer; tam plaka satırı ise kalır ve neyin yeniden sipariş edileceğini gösteren “Yalnız stokta olmayanlar” süzgecinde görünür. Tam plaka listenizi Excel'den içe aktarabilirsiniz; aynı dosyayı yeniden almak satırları çoğaltmaz, günceller. İçe aktarma tam ölçüler içindir; artık işareti ekranda verilir. Ayrıntılar kılavuzun stok ekranı bölümünde.
Programın yapamayacağı bir şey de var: rafı görmez. Biri bir artığı kayda geçirmeden kullanırsa liste yine yanılır; optimizasyondan önce rafa bakmak yine sizin işiniz.
Tam plakaların, profillerin ve rafınızdaki artıkların Smartifie Cut'ta tek stok listesine nasıl girildiğini aşağıdaki videoda adım adım izleyebilirsiniz. Videodaki malzemeler, kodlar ve değerler örnek bir atölyenin kurgusal verisidir.
Videoda izleyin
Gerçek ekranlarla, baştan sona.
Kesim Programında Stok: Tam Plaka, Profil ve Artık | Smartifie Cut
Smartifie Cut'ta kesim stoğunu girmek: ölçüsü, tam plaka adedi, maliyeti ve damar yönüyle tam plakalar, tedarikçi koduyla boya göre profiller ve rafınızda duran kullanılabilir artıklar, hepsi tek stok listesinde.
Oynat'a bastığınızda video YouTube'dan yüklenir.
Artık rafı için altı maddelik kontrol listesi:
- Her artığa malzeme kodu, ölçü, damar oku, tarih ve raf yazılı mı?
- Artıkların tek bir yeri var mı, alan dolunca en eskisi çıkıyor mu?
- Yeni plaka açılmadan önce rafa ve listeye bakılıyor mu?
- Stok, bir malzemenin kesimi bitince mi güncelleniyor?
- Raf ayda bir listeyle karşılaştırılıyor mu?
- Kendi belirlediğiniz süreyi aşan artık ayıklanıyor mu?
Özetle: artığı dönüşeceği parçaya göre seçin, ölçüsünü üstüne yazın, tek bir rafa koyun ve bir sonraki planda tam plakadan önce ona bakın; bu dördü yoksa sakladığınız şey stok değil, ertelenmiş firedir.
Artıkları tam plakayla aynı listede tutan bir kesim planını kendi işinizde denemek isterseniz Smartifie Cut'ı 15 gün ücretsiz deneyebilirsiniz; kredi kartı istenmez. Windows ve Android'de uygulama olarak, iPhone ve Mac'te tarayıcıdan çalışır.