Kesim planını hesaplattınız ve ekranda “Fire %18” yazıyor. Bu iyi mi, kötü mü? Cevap plakadan çok sayının kendisinde: kesim planındaki fire oranı, neye bölündüğüne ve bıçak payını, kenar payını, rafa koyduğunuz artık parçayı, son plakanın boş kalan kısmını sayıp saymadığına göre değişir. Bu yazı fire oranının nasıl hesaplandığını, artık parçanın ne zaman fire sayıldığını ve bu oranla kaç plaka alınması gerektiğini örnek hesaplarla anlatıyor.
“Yüzde kaç fire normal?” sorusunun dürüst cevabı
Herkesin kabul ettiği bir fire standardı yok. İnternette dolaşan eşikler çoğunlukla kesim yazılımı satıcılarının ve hesap makinesi sitelerinin sayfalarından geliyor ve birbirini tutmuyor. Örneğin Arjantinli bir hesap makinesi sitesi, plakadan yararlanma oranını %55'in altında “çok fire”, %55 ile %80 arasında “normal”, %80'in üstünde “çok iyi kesim” diye sınıflıyor (Hacé Cuentas); başka satıcı sayfaları bambaşka eşikler veriyor. Bunlar bir ölçü kurumunun değil, ticari sitelerin sınıflamaları.
Asıl sorun eşiklerin farklı olması da değil. İki fire yüzdesi, neyi saydıkları bilinmeden karşılaştırılamaz. Biri parça alanına bölüyor, öbürü plaka alanına; biri rafa dönen artığı fireden düşüyor, öbürü düşmüyor; biri son plakanın yarısını boş sayıyor, öbürü onu hiç hesaba katmıyor. Aynı kesim planı bu seçimlere göre %7 de çıkabilir, %29 da. Yazının geri kalanı bu seçimleri tek tek açıyor; sonunda da kendi “normal”inizi kurmak için her işte tutmanız gereken dört sayıyı veriyor.
Formül: pay ve payda
Kesim planında fire oranının en yaygın tanımı şudur: kullanılan stok alanından parça alanını çıkarırsınız, kalanı kullanılan stok alanına bölersiniz. Profil, boru ya da çubuk kesiminde (tek boyutlu kesim) alan yerine boy kullanılır; mantık aynıdır.
Fire % = (kullanılan stok alanı − parça alanı) ÷ kullanılan stok alanı × 100
Örnek hesap A: tek bir 2800 × 2070 mm plakadan toplam 4,90 m² parça kesiliyor. (Bu ölçü yalnızca örnek için seçildi, bir standart değildir.)
| Plaka alanı | 2,8 × 2,07 = 5,796 m² |
|---|---|
| Parça alanı | 4,90 m² |
| Fire alanı | 5,796 − 4,90 = 0,896 m² |
| Plaka alanına bölünce | 0,896 ÷ 5,796 = %15,5 |
| Parça alanına bölünce | 0,896 ÷ 4,90 = %18,3 |
Aynı plaka, iki “fire oranı”. İkisi de aritmetik olarak doğru; yalnızca farklı sorulara cevap veriyorlar. Plaka alanına bölünen oran “aldığım malzemenin ne kadarı parçaya gitmedi?” sorusunun cevabıdır. Parça alanına bölünen oran ise “ihtiyacımın üstüne yüzde kaç eklemeliyim?” sorusunun cevabıdır: 4,90 m²'ye %18,3 eklerseniz tam bir plaka eder. Bir raporda ya da bir yazılımın ekranında gördüğünüz yüzde, paydası yazılmadıkça size bir şey söylemez.
Verim, fireyi tamamlar
Verim (ya da yararlanma oranı), parça alanının stok alanına oranıdır: örnekte 4,90 ÷ 5,796 = %84,5. Plaka alanına bölünen fire ile verim toplandığında %100 eder (%15,5 + %84,5). Parça alanına bölünen fire ile verim ise toplanınca 100 etmez; bir tabloda “verim %84,5, fire %18,3” yazıyorsa iki sayı farklı paydalardan geliyor demektir.
Fire yüzdesinin içinde ne var?
Stok alanından parça alanını çıkardığınızda kalan şey tek bir kalem değildir. Fire yüzdesi, birbirinden çok farklı beş kaybı tek sayıda toplar:
- Bıçak payı. Her kesim malzemeden bir testere kalınlığı götürür; parça küçüldükçe ve kesim sayısı arttıkça payı büyür. Ayrıntısı için bıçak payının neden bu kadar önemli olduğu bölümüne bakın.
- Kenar payı. Plakanın düzgün olmayan fabrika kenarı ilk kesimde şerit olarak atılır; her plakada bir kez oluşur.
- Kullanılabilir artık. Belli bir ölçünün üstünde kalan, başka bir işte parça çıkarılabilecek parça. Beş kalemin içinde geri kazanılabilecek tek kalem budur.
- Kırpıntı. Saklanmaya değmeyecek kadar küçük kalanlar, parçalar arasındaki ince şeritler. Her zaman firedir.
- Son plakanın boş kısmı. İşin son plakası çoğu zaman yarım kalır. Bu boşluk ayrı bir başlığı hak ediyor, çünkü iş firesini en çok o oynatır (aşağıda).
Brüt fire, net fire
Brüt fire, parça olmayan her şeydir: beş kalemin toplamı. Net fire ise brüt fireden, rafa dönüp sonraki işlerde gerçekten kullanılan artığın düşülmüş hâlidir. Net fireyi oran olarak yazarken payda da değişir: artık geri döndüğü için tüketilen malzeme, kullanılan stok alanı eksi geri kullanılan artık alanıdır.
Net fire % = (stok − parça − kullanılan artık) ÷ (stok − kullanılan artık) × 100
İki sayıyı birlikte raporlamak, tek sayının yanıltmasını önler. Brüt fire o işte ne kadar malzeme açtığınızı söyler; net fire, zaman içinde gerçekte ne kadarını kaybettiğinizi.
Artık parça fire mi sayılır?
Kısa cevap: ancak gerçekten kullanılırsa fire sayılmaz. Fraunhofer ITWM'nin kesim problemleri üzerine sayfası bunu açıkça söyler: her artık fire değildir; çatı latası ya da uzun ahşap parçalar gibi ekonomik olarak yeniden kullanılabilen yan ürünler çıkabilir, asıl amaç satış ya da kullanım fırsatı olmayan artıktan kaçınmaktır (Fraunhofer ITWM).
Karşı uyarı da aynı ölçüde önemli. Bir kesim yazılımı üreticisi, takip edilip sistemli kullanılmayan artıkların “sahte bir geri kazanım hissi” yarattığını yazıyor (MaxCut). Rafa konan her artığı fireden düşerseniz fire oranınız iyi görünür, ama malzeme alımınız değişmez.
Bizim önerdiğimiz pratik ölçüt (bir kaynaktan değil, atölye sağduyusundan): artık ölçüsüyle etiketlenip belli bir yere konuyorsa ve bir sonraki işte yeni plaka açılmadan önce ona bakılıyorsa, kullanıldığı anda net fireden düşülür. Bu iki koşul yoksa artık brüt firede kalır; rafta durması onu fire olmaktan çıkarmaz. Bazı hesap makineleri bu soruyu hiç sormaz: yukarıda andığımız sitenin örneğinde fire, satın alınan alanla parça alanı arasındaki fark olarak görünüyor ve artıklar ayrıca anılmıyor; yani verdiği oran brüttür.
En küçük artık eşiği
Hangi kalanın “kullanılabilir artık”, hangisinin “kırpıntı” olduğunu bir eşik belirler: iki kenarı da belli bir ölçüyü geçmeyen parça saklanmaz. Eşiği düşürmek artık sayısını artırır ama fireyi azaltmaz; malzeme aynı malzemedir, yalnızca etiketi değişir. Fireyi gerçekten düşüren şey, o artıkların bir sonraki işte kullanılmasıdır.
Son plaka: plaka firesi ile işin firesi neden farklı?
Plan “%28 fire” diyor ama ekrandaki plakalar dolu görünüyor. Çoğu zaman sebep son plakadır. Örnek hesap B: üç plakalık bir iş, aynı ölçüde üç plaka.
| Plaka | Parçalarla dolu kısım |
|---|---|
| 1 | %92 |
| 2 | %92 |
| 3 | %30 |
| Brüt iş firesi | 1 − (0,92 + 0,92 + 0,30) ÷ 3 = %28,7 |
İlk iki plakanın her biri %8 fireyle kesilmiş; işin firesini %28,7'ye çıkaran, üçüncü plakanın kullanılmayan %70'i. Şimdi o %70'in tek parça artık olarak rafa döndüğünü ve bir sonraki işte kullanıldığını varsayalım (hesabı sade tutmak için kalanın tamamını artık sayıyoruz). Tüketilen malzeme 3 − 0,70 = 2,30 plaka olur; parçalar hâlâ 2,14 plakalık alan kaplar. Net fire (2,30 − 2,14) ÷ 2,30 = %7,0. Aynı plan, iki dürüst sayı: %28,7 brüt, %7,0 net.
Bazı kesim yazılımları bu ayrımı iki ayrı sayı olarak gösterir: plakaların kendi yerleşim firesi ve işin toplam firesi. İkisi aynı ekranda farklı yüzdeler veriyorsa yanlış bir şey yok; biri son plakanın boşluğunu sayıyor, öbürü saymıyor olabilir.
Oranlar toplanmaz
Ay sonunda işlerin fire yüzdelerini alt alta yazıp ortalamasını almak cazip gelir. Örnek hesap C: aynı ölçüde plakayla iki iş. Birincisi 1 plakalık ve %10 fireli, ikincisi 10 plakalık ve %30 fireli. Yüzdelerin ortalaması %20; gerçek toplam fire ise (1 × 0,10 + 10 × 0,30) ÷ 11 = %28,2. Büyük iş, küçük işle aynı ağırlığı taşımaz.
Aylık raporda doğru yol, toplam stok alanını ve toplam parça alanını ayrı ayrı toplayıp oranı en sonda almaktır. Satış haritalarında da aynı kural geçerli; oranların neden toplanmadığı yazımızda anlatılıyor. Bir not: aynı iş içinde ve tek bir plaka ölçüsünde, plaka başına doluluk yüzdelerinin düz ortalaması iş firesini doğru verir (örnek B'de yaptığımız gibi), çünkü her plakanın paydası aynıdır. Ortalamayı bozan, paydaların farklı olmasıdır.
Fire payını sipariş miktarına çevirmek: %15 eklemek %15 fire değildir
Beklenen fire %15 ise kaç plaka almalısınız? En sık yapılan hata, net ihtiyacı 1,15 ile çarpmaktır. Doğrusu net ihtiyacı (1 − fire) değerine bölmektir. Örnek hesap D: 100 m² net parça, %15 fire beklentisi, 5,796 m²'lik örnek plaka.
| %15 eklemek | (1 − 0,15)'e bölmek | |
|---|---|---|
| Alınan alan | 100 × 1,15 = 115 m² | 100 ÷ 0,85 = 117,65 m² |
| %15 fireden sonra kalan | 115 × 0,85 = 97,75 m² (eksik) | 117,65 × 0,85 = 100 m² |
| Plaka sayısı | 115 ÷ 5,796 = 19,8 → 20 plaka | 117,65 ÷ 5,796 = 20,3 → 21 plaka |
Fark bir plaka; işin ortasında eksik çıkan tek plaka ise bir günü yiyebilir. Sebep, formüldeki iki farklı payda: %15 fire, alınan malzemeye göre ölçülür, ama “%15 eklemek” onu ihtiyaca göre uygular. Ekleme yoluyla gitmek istiyorsanız, örnek A'da gördüğümüz gibi parça alanına göre oranı kullanmanız gerekir: %15 fire, ihtiyacın üstüne %17,65 eklemek demektir. Aynı hata kereste için WoodWeb'in bilgi bankasındaki bir forum tartışmasında da anlatılır: %30 fire beklenen işte 100 birim net için 130 değil, yaklaşık 142,86 birim alınmalıdır (WoodWeb).
Bu hesapta kullanacağınız oran internetteki bir eşikten değil, sizin geçmiş işlerinizden gelmelidir: artıklarınızı gerçekten kullanıyorsanız benzer işlerin net firesi, kullanmıyorsanız brüt firesi. Bu oranı nasıl biriktireceğiniz yazının son bölümünde.
Ücretsiz araçtaki “Fire” kutusu neyi sayıyor?
Kesim planını kendi ücretsiz aracımızla çıkarıyorsanız, ekranın üstündeki “Fire” kutusunun ne saydığını bilmek işe yarar. Kısaca: araçtaki fire brüttür.
- Paydada kullanılan her plakanın ya da çubuğun tam ölçüsü vardır; kenar payı düşülmeden. Bıçak payı, kenar payı, listelenen kullanılabilir artıklar ve son stoğun boş kısmı fire yüzdesinin içindedir.
- “Kullanılabilir artık” kutusu artıkların adedini gösterir; fire yüzdesinden bir şey düşmez.
- Artık sayılan kalan, iki kenarı da “En küçük artık” eşiğine (varsayılan 150 mm) ulaşan parçadır. Plaka kesiminde iki tür kalan artık olarak listelenir: plakanın üstünde kalan tam boy şerit ve her şeridin sağ ucunda kalan parça. Sütunların içindeki küçük boşluklar fireye yazılır.
- Aynı sayıda plaka kullanan planlar arasında araç, son plakası en boş olanı seçer. Böylece artan malzeme tek bir yerde toplanır ve rafa dönecek artık büyür; yukarıdaki son plaka hesabının pratikteki karşılığı budur.
Net fire isteyen, ekrandaki kesim listesinde yeşil renkli “Artık” satırlarının (PDF'te “Artık:” satırlarının) ölçülerinden gerçekten kullanacağı kadarını toplar ve brütten düşer. “Kesim listesini kopyala” ile Excel'e aktarılan liste yalnızca parçaları içerir, artıkları içermez. “Tekrar dene” ile çıkan iki planı karşılaştırırken de şunu akılda tutun: plaka sayısı ve yerleşen parçalar aynıysa brüt fire de aynıdır; iki plan arasındaki fark, artığın nerede ve kaç parça hâlinde kaldığındadır.
Araç net fireyi ve maliyeti hesaplamaz, artıkları da hatırlamaz; o kayıt sizindir. Parça listenizi ücretsiz kesim optimizasyonu aracına yapıştırmanız yeterli: kayıt istemez, tarayıcıda çalışır ve girdiğiniz liste tarayıcınızdan çıkmaz.
Kendi ölçütünüzü kurun: iş başına dört sayı
“Benim için normal fire ne?” sorusunun en güvenilir cevabı kendi kayıtlarınızdır. Her iş için dört sayı tutun:
- Kullanılan stok alanı (plaka sayısı × plaka alanı).
- Parça alanı.
- Rafa konan artık alanı.
- Sonraki işlerde o artıklardan gerçekten kullanılan alan.
Birinci ve ikinci sayı brüt fireyi, dördüncü sayı net fireyi verir. Üçüncü ile dördüncü arasındaki fark ise rafta bekleyen ama kullanılmayan artıktır; bu sayı büyüdükçe net fireniz kâğıt üzerinde kalır. Ay sonunda dört sütunu ayrı ayrı toplayın, oranı en sonda alın. Birkaç ay sonra elinizdeki sayı, internetteki herhangi bir eşikten çok daha anlamlı bir “normal”dir, çünkü sizin malzemenizi, sizin parça ölçülerinizi ve sizin testerenizi ölçer.