Kesim planı elinizde: plaka başına bir çizim, parçalar yerli yerinde, kalan alan belli. Testerenin başına geçince ilk soru plandan değil ustadan gelir: nereden başlıyoruz? Birçok planda sıra numarası yoktur; parçaların üzerindeki numaralar da çoğu zaman parçanın kendisini gösterir. Bu yazı sırayı çizimden okumanın yolunu anlatıyor: ilk kesimi bulmak, “önce boy mu en mi?” kararını vermek, plandaki işaretleri okumak ve kesmeden önce planı kontrol etmek.
Kısa cevap: sıra numarası olmasa bile ilk kesim çizimde yazılıdır: plakayı bir kenardan öbürüne kesintisiz geçen çizgi odur. Sonra çıkan her parçada aynı soru yeniden sorulur. “Önce boy mu en mi?” sorusunun tek doğru cevabı yoktur; plan iki yöne de izin veriyorsa artığı tek ve kullanılabilir parça bırakan sırayı seçin.
Kesim planı neyi söyler, neyi söylemez?
Kesim planı plaka başına bir çizimdir. Size dört şey söyler: her parçanın plakadaki yeri, ölçüsü, yönü (damara göre düz mü, döndürülmüş mü) ve parçalar çıktıktan sonra kalan alan. Plakanın kodu ve ölçüsü, aynı çizimden kaç plaka kesileceği ve o plakanın fire oranı da genellikle çizimin başında yazar.
Çoğu zaman söylemediği şey ise sıradır. Parçanın üzerindeki numara genellikle parçayı, yani kesim listesindeki satırı gösterir: “1” yan panel, “2” raf demektir; ilk kesilecek parça değil. Bazı programlar kesimleri numaralar, bazıları numaralamaz. Bu yüzden ilk iş lejantı bulmak ve numaranın ne anlama geldiğini oradan öğrenmektir. Lejant numarayı parça diye tanımlıyorsa sırayı çizimden siz çıkarırsınız; aşağıdaki yöntem bunun içindir.
İlk kesimi bulmak: kenardan kenara kesintisiz giden çizgi
Boydan boya (giyotin) kesim, bir dikdörtgeni bir kenarından karşı kenarına düz bir çizgiyle ikiye ayırmaktır (Wikipedia, İngilizce). Panel testerede kesilecek bir plan bu kesimlerle kurulur; kurulmuşsa plakayı baştan sona geçen en az bir çizgi vardır. Çizimde parçaların arasında, plakanın bir kenarından girip karşı kenarından çıkan ve hiçbir parçanın içinden geçmeyen düz çizgiyi arayın: ilk kesim odur. Birden fazla varsa hangisinin önce kesileceği bir sonraki bölümün konusu.
Bu kesimden iki parça çıkar. Sonra her biri için aynı arama tekrarlanır: o parçayı baştan sona geçen çizgi hangisi? Her kesim yeni, daha küçük bir dikdörtgen bırakır ve arama parçalar tek tek ayrılana kadar sürer. Sıra numarası olmayan bir planda sırayı çıkaran yöntem bundan ibarettir.
Böyle bir çizgi bulamıyorsanız plan boydan boya değildir ve panel testerede kesilemez; boydan boya (giyotin) kesimin ne olduğu ücretsiz kesim aracının sayfasında anlatılıyor.
Önce boy mu en mi? Uygulayıcılar neden ayrışıyor
Plakada baştan sona giden iki çizgi varsa, biri boyuna (uzun kenara paralel), öbürü enine (ona dik) olabilir. Hangisinin önce kesileceği atölyelerde eski bir tartışmadır ve tek bir kural yoktur.
Bir uygulayıcı forumundaki 2009 tartışması farklı cevapları yan yana gösterir (Festool Owners Group, 2009, İngilizce). Bir kısım uygulayıcı taşıması kolay olduğu için önce boyuna keser; biri 21 × 96 inçlik (yaklaşık 53 × 244 cm) bir parçayı 48 × 31¾ inçlik (yaklaşık 122 × 81 cm) bir parçadan daha rahat idare ettiğini yazıyor. Bir başkası bazen önce enine kesmenin artıkları sonra daha kullanılabilir yaptığını söylüyor ve tam bir plakayı standart bir masa testeresinde enine kesmenin ne kadar zor olduğunu ekliyor. Bir üçüncüsü ise sıranın tamamen parçaların plakaya nasıl yerleştiğine bağlı olduğunu yazıyor.
Rehberler de aynı yerde ayrışır. Kreg'in kontrplak rehberindeki örnekte plaka önce enine kesilerek küçük bölümlere ayrılır, sonra bölümler boyuna kesilir; rehber kontrplakta yüz damarının plakanın boyu boyunca gittiğini de hatırlatır (İngilizce). Woodsmith aynı genişlikteki parçaları gruplayıp önce uzun bir şerit dilmeyi öneriyor (İngilizce). Woodcraft tam plakayı bölmenin ilk hamlesinin enine kesim olabileceğini yazıyor ve bunu standart bir masa testeresinde yapmanın riskli olduğunu not ediyor (İngilizce).
Ortak payda şu: karar üç şeye bakılarak verilir.
- Plan: plakayı hangi yönde baştan sona geçen çizgi var? Yalnız bir yönde varsa karar verilmiştir.
- Makine: tam plakayı hangi yönde güvenle alıyor? Panel testere, sürgülü daire ve masa testeresi aynı plakayı aynı kolaylıkla taşımaz.
- Artık: hangi sıra kalan alanı tek parça bırakıyor? Bunu aşağıda ayrıca ele alıyoruz.
Bu yazı bir okuma yöntemi veriyor, makine kullanım talimatı değil: tam plakayı hangi makinede, hangi yönde keseceğinize karar verirken makinenizin kılavuzuna ve atölye kurallarına uyun.
Şerit, sütun, parça: aşamaları saymak
Boydan boya planlar aşama aşama okunur. Birinci aşamada plaka şeritlere ayrılır, ikinci aşamada şeritler parçalara ya da sütunlara, gerekirse üçüncü aşamada sütunlar parçalara. Aşamalı kesimde her aşamanın kesimleri tek bir yöndedir (Wikipedia, İngilizce): birinci aşama boyunaysa ikinci enine, üçüncü yine boyunadır.
Aşamaları saymanın atölyedeki kazancı iki tanedir. Birincisi, aynı ölçüdeki şeritler tek dayama ayarıyla art arda kesilir; bir şerit kesip ayarı bozup sonra aynı ölçüye geri dönmek gerekmez. İkincisi, her aşamada kesilen parçayı kalemle plana işaretlemek, hangi parçanın nereden çıktığını ve sırada ne olduğunu gösterir; kesim yarıda kalırsa kaldığınız yer plandadır.
Plan her plakada aynı aşama sayısını vermeyebilir: bir plaka iki aşamada biter, öbürü dört aşama ister. Her çizimi kendi başına okuyun. Ücretsiz kesim aracımız yerleşimi şerit → sütun → parça sırasıyla üretir; bu yazı ise elinizdeki plandan sırayı okumanızı anlatıyor. Aracın nasıl çalıştığı kendi sayfasında.
Plandaki işaretler: dört şeyi arayın
Sıradan önce çizimin üzerindeki işaretleri okuyun. Hemen her planda dört tanesi vardır:
- Damar oku: plakayı makineye çizimle aynı yönde koymanız içindir. Plaka ters dönerse damara bağlı parçaların deseni yan yatar. Hangi parçanın damara bağlanacağı ayrı bir yazının konusu.
- Döndürülmüş parça: parça listedeki yönüne göre 90° çevrilmiş yerleşmiştir. Ölçüyü okurken boy ile eni karıştırmayın.
- Kenar bandı: kesimden sonra hangi kenarların bantlanacağını gösterir; hangi kenarların testereden temiz çıkması gerektiğini de söyler.
- Kalan alanın türü: parçalar çıktıktan sonra kalan yer yeniden kullanılacak bir artık mı, yoksa fire mi? Artık olarak işaretlenen alanı son kesime bırakın ve bölmeyin.
Her programın lejantı farklıdır; işaretin anlamı lejanttan okunur, tahmin edilmez. Bir örnek vermek gerekirse, bizim kesim programımızın çiziminde ⟶ damar yönünü, ↻ döndürülmüş parçayı, koyu şerit kenar bandını, açık renkli alan kullanılabilir artığı, taralı alan ise fire ya da payı gösterir. Başka bir programda aynı şey başka bir işaretle gösterilebilir.
Sıra artığın şeklini belirler
Aynı plan iki farklı sırayla kesilebiliyorsa, kalan alanın tek büyük parça mı yoksa iki ayrı parça mı çıkacağına sıra karar verir. Bir örnek: 3660 × 1830 mm'lik bir plakadan 1000 × 600 mm'lik iki parça yan yana alınacak (bıçak payını hesaba katmadan, yuvarlak sayılarla).
- Önce boyuna: 600 mm'lik bir şerit dilinir. Geriye 3660 × 1230 mm'lik tek bir artık kalır. Şeritten iki parça kesilir, şeridin ucunda 1660 × 600 mm kalır.
- Önce enine: plaka 2000 mm'den bölünür, sonra 2000 × 1830'luk bölümden 600 mm'lik şerit dilinir. Geriye 1660 × 1830 ve 2000 × 1230 mm'lik iki artık kalır; büyük artık ikiye bölünmüştür.
Toplam artık alanı iki durumda da aynıdır; değişen şeklidir. Hangisinin işinize yarayacağı rafınızda hangi ölçünün sonra parça vereceğine bağlıdır. Forumdaki uygulayıcının “önce enine kesmek bazen artığı daha kullanılabilir yapar” gözlemi de budur: bazen bir yön, bazen öbürü kazanır. Woodsmith büyük parçaları önce almayı, küçük parçaları kalandan çıkarmayı öneriyor (İngilizce). Kural: artığı son kesime bırakın ve artığı bölen bir kesimi, plan istemedikçe yapmayın.
Hangi artığın saklanmaya değdiği ve artığın fire sayılıp sayılmadığı ayrı yazılarımızın konusu.
Testereye geçmeden önce beş kontrol
- Plakanın kodu ve ölçüsü: bu çizim tam plaka için mi, raftaki bir artık için mi? Plan önce artıkları kullanıyorsa ilk çizim bir artık olabilir; rafta doğru parçayı alın.
- Bıçak payı: planın bıçak payı bugünkü bıçağınkiyle aynı mı? Bıçak değiştiyse her kesimde ölçüler biraz kayar ve son parça kısa kalabilir. Bıçak payının neden bu kadar önemli olduğu araç sayfasında anlatılıyor.
- Kenar payı: plan fabrika kenarını düzeltme kesimi için pay bırakmış mı, yoksa ilk kesiminiz düzeltme kesimi mi olacak? Woodsmith her testere kesiminin malzeme götürdüğünü ve sonraki işlem için pay bırakılması gerektiğini hatırlatıyor (İngilizce).
- Damar oku: plaka makinede çizimle aynı yönde mi duruyor?
- ×tekrar: aynı çizimden kaç plaka kesilecek? Parça sayısını çizimdeki tekrar sayısıyla (lejanttaki “× 4” gibi) çarpıp listeyle karşılaştırın.
Bir not daha: çizimin başındaki fire yüzdesi o plakanındır, işin firesi değildir; küçük bir artık tek başına yüksek görünebilir. Bunun nedeni ve artığın fire sayılıp sayılmadığı fire oranı yazımızda.
Programda: optimize etmek, planı okumak, artığı stoğa koymak
Plan bir programdan çıkıyorsa yukarıdaki okuma yöntemi değişmez. Değişen, planın nasıl kurulduğu ve kesimden sonra artığa ne olduğudur. Aşağıdaki videoda bunu kendi programımızda adım adım izleyebilirsiniz. Videodaki malzemeler, ölçüler ve rakamlar örnek bir atölyenin kurgusal verisidir; rakamlar o örneğin sonucudur, vaat değildir.
Videoda izleyin
Gerçek ekranlarla, baştan sona.
Kesim Programında Kesim Planı: Fire Oranı ve Artık | Smartifie Cut
Smartifie Cut'ta bir kesim işini optimize etmek ve kesim planını okumak: fire oranı, her plaka çiziminin gösterdikleri ve plan kesime gidince kullanılabilir artıkların stoğa dönüşü.
Oynat'a bastığınızda video YouTube'dan yüklenir.
Planı malzeme malzeme çıkarıp artığı stoğa geri koyan bir kesim programı olan Smartifie Cut'ta optimizasyon bir seferde bir malzeme alır; aynı malzemedeki birden çok açık iş birlikte işaretlenirse parçaları aynı plakaları paylaşır ve hepsine tek plan çıkar. Raftaki artıklar tam plakayla birlikte işaretli gelir ve tam plaka açılmadan önce doldurulur; bu yüzden ilk çizim bir artık olabilir. Bıçak payı ve “Yalnız boydan boya kesim” malzemeden gelir ve yalnız o çalıştırma için değiştirilebilir. Sonuç plaka başına bir çizimdir: tekrar sayısı, stok kodu, ölçü ve o plakanın firesi çizimin başında yazar. Artıkları stoğa koyan varsayılan ayarla, yeniden kullanılacak kadar büyük artıklar fire rakamına girmez. “Planı kaydet”e basılana kadar hiçbir şey saklanmaz ve kaydedilen plan değişmez. “Kesime gönder” dediğinizde stok düşer, kullanılan artık listeden çıkar, yeni kullanılabilir artıklar stokta kendi satırlarıyla ve plan referansıyla yer alır; iş de kilitlenir.
Programın yapmadığını da açıkça söyleyelim: Smartifie Cut kesim sırasını numaralamaz. Boydan boya modda yerleşim, her parçadan sonra kalan alan tek bir boydan boya kesimle ikiye bölünerek kurulur; bölmenin yönü, yani önce boy mu en mi, sabit bir ayar değildir. Plan ne sıra numarası ne de “ilk kesim” işareti taşır; sırayı yukarıdaki yöntemle çizimden okursunuz. Çizimde parça etiketi, kodu ya da adıyla görünür; bunlar boşsa “#1” gibi satır numarasıyla görünür ve bu numara iş satırıdır, kesim sırası değil. Ekranın ayrıntıları kılavuzun plan ekranı bölümünde.
Plandan testereye altı maddelik okuma listesi:
- Lejantı bulun: numara parçayı mı, sırayı mı gösteriyor?
- Plakayı baştan sona geçen çizgiyi bulun; ilk kesim odur.
- Aşamaları sayın: şerit, sütun, parça; aynı ölçüleri tek ayarla kesin.
- Artığı son kesime bırakın, plan istemedikçe bölmeyin.
- Beş kontrolü yapın: plaka, bıçak payı, kenar payı, damar oku, ×tekrar.
- Kesildikçe plana kalemle işaretleyin.
Özetle: önce lejantı okuyun, sonra plakayı baştan sona geçen çizgiyi bulun ve her parçada aynı aramayı tekrarlayın. Önce boy mu en mi kararını plan, makine ve artık birlikte verir; iki yol da açıksa artığı tek parça bırakan sırayı seçin.
Kendi işinizin kesim planını çıkarıp artıkları stoğa geri koymak isterseniz Smartifie Cut'ı 15 gün ücretsiz deneyebilirsiniz; kredi kartı istenmez. Windows ve Android'de uygulama olarak, iPhone ve Mac'te tarayıcıdan çalışır.